İslâm dîni çerçevesi içinde kurulmuş olan birçok tarikatta, oturarak ya da ayakta olmak üzere, değişik biçimlerde, ağır ve yürük usullerle yapılan ayinlerde, gerek raks için, gerekse kesin bilgiye ulaşmak ve kendinden geçip, dünyâyı unutmak gayesiyle bestelenmiş eserlerin bütününden oluşan mûsikîye, Tekke müziği denmektedir.
Tekke Müziği’nin Özellikleri
İcrâ edilen mûsikî, bir amaç olmayıp, bir araçtır. Onunla, Peygamberimiz (s.a.v.)’in dilinde, “büyük savaş” olarak nitelendirilen, nefisle olan savaşın kazanılması amaçlanmıştır.
Dinî öğretilerin yaşanmasında, çok büyük bir etken olan aşkı temin eder ki; müziğinin aşkı arttırdığı ve ruhları arıttığı, bilinen bir gerçektir. Tekke müziğinde kullanılan güftelerle mütenasip olarak, tasavvufî bir lirizm, yâni ilâhî bir neşe ve ritim duygusu hâkimdir.
Tekke müziği’nde, (Şuğuller’deki Arapça ile Mevlevî Âyinleri’ndeki Farsça istisnâ edilirse) kullanılan güftelerin çoğunluğunu, Türkçe güfteler oluşturmaktadır. İcrâsında, Klâsik Türk müziği sazlarına yer verilir ki; bu Tekke müziği’nin, en belirgin özelliğini teşkil eder.
Eserlerin büyük çoğunluğu, solo olarak okunmaktadır. Ancak – yerine ve zamanına göre – bazı eserler, koro olarak da okunmuştur. Özellikle tek sesli koronun icrâ etmesi için bestelenen bu eserlere “Cumhûr İlâhî, Cumhûr Durak” gibi isimler verilmiştir.
Tekke müziği’nde, kesin bir sınırlama yoktur. Bir İlahi veya başka formdaki bir eser (Mevlevî Âyinleri hariç), farklı tarikatların âyininde kullanılabilmiştir. Meselâ; Mevlevî müziği’nin, çok ünlü bir eseri olan Na’t-ı Mevlânâ, bir kıyâm zikri sırasında, bir Kâdirî veya Rufaî âyininde okunabildiği gibi, Sâ’dî ilâhîsi diye bilinen bir eser de, bir Halvetî devrânında okunabilmiştir.
Câmi müziği‘nde olduğu gibi, Tekke müziği sahasında eser veren bestekârların da ilhamlarını, ses sanatına dökerken, uymak zorunda oldukları, zaman içinde oluşmuş beste kalıplan vardır ki, buna da Tekke Müziği Formları denmektedir.
Bu formlar şunlardır: Mevlevî Âyini, Durak, Kasîde, Şuğul, İsm-i Celâl, Savt, Mersiyye, Nefes, İlâhî ve Na’t.
Dr. Yavuz Demirtaş
Kaynak: ktp.isam.org.tr