
Sitemdeki İlgili Eserler
İçindekiler
Hayâtı
Bir zamanlar Hafız Kemal Gürses adında sanatçı bir din adamı vardı. Hem müzisyen, hem mevlithandı. Sesi o kadar güzeldi ki, 20. yüzyılın başında, İstanbul’da tam bir efsaneye dönüşmüştü.
Ben büyüklerimden duymuştum. Derlerdi ki: “O Süleymaniye Câmîi’nde mevlit okurken, kuşlar susar, havuzun fıskiyelerindeki sular durur, çınarların yaprakları arasında gezinen rüzgâr, hızını keser ve bütün şehir onu dinlerdi.”
Sunusi Akyüz adında Fâtihli bir ilkokul öğretmenimizin, bir gramofonu vardı. O gramofonun kapağını sâdece Hafız Burhan ve Hafız Kemal Gürses’in eserlerini çalmak için açardı.
Ölümünün üzerinden 40 yıl geçmesine rağmen, bâzı evlerde o büyük müzisyenin taş plakları mücevher gibi saklanırdı. Sonra nedense, ansızın unutuldu.
Bundan iki yıl önce, Kalan müzikin patronu Hasan Saltık, “Hafız Kemal’in bütün eserlerini bulduk” dedi. İnanamadım. Gerçi 1930’larda plaklara kaydedilmiş eserlerinin, başta Cemâl Ünlü koleksiyonu olmak üzere bâzı özel koleksiyonlarda olduğunu biliyordum ama, hiç kimsede bunların tamamı yoktu.
Hasan Saltık, kişisel koleksiyonlardan topladıkları plaklarla bir albüm yapmayı planladıklarını, ama âilesini bulamadıkları için telif meselesinde sorun çıkacağını düşünerek vazgeçtiklerini söylemişti. Saltık “Kızları, babalarının eserlerinden albüm oluşturulması için yıllardır çaba sarf ediyorlarmış ama, kimse yüzüne bakmamış bunların” dedi.
Cemâl Ünlü’nün gayretleriyle, Hafız Kemal Gürses’in çocukları; Müeyyet Güney, Velice Bilge, Ayten Gürses ve Yıldız Demirel’e torunu Oya Yağız’a ulaşmışlar sonunda.
Saltık, Hafız Kemal Bey gibi unutulmuş bir müzik adamına fazla bir ilginin olmayacağını düşündüğünden, “Aileye ulaştığımızda en büyük korkumuz, yüksek bir telif ücreti istemeleriydi” dedi.
Ama eve gittiklerinde, tamâmen farklı bir manzarayla karşılaşmışlar. Hafız Kemal’in kızı Velice Hanım, kahveler lokumlar ikrâm ettiği misâfirlerine, ezile büzüle “Biz babamızın eserlerinden bir albüm yaptırmak istiyoruz ama, fazla paramız yok. Emekli ikramiyelerimizden biriktirdiğimiz üç beş kuruşumuz var. Size bu tasarrufumuzu verelim, yeter ki babamızın sesi bu ülkenin üstünde dolaşmaya devam etsin” demiş.
Ne diyeceklerini şaşırmışlardı: “Her şeyi hazırlamışlardı. Babalarının fotoğrafları, kişisel eşyaları, birkaç eksiğiyle tüm plakları önümüzde duruyordu. Aldık, teşekkür ettik ve ayrıldık. Birkaç gün sonra, telif ücretini bir zarfın içinde gönderdim. Tesâdüf, o gün Hafız Kemal Bey’in ölüm yıldönümüymüş. Ve evde mevlit okutuyorlarmış.
Bizim arkadaş, mevlit bitince zarfı uzatmış. Açmışlar. Velice Hanım gözyaşları içinde diğer kardeşlerine dönüp, “Bakın babamız bizi hâlâ düşünüyor. Bu dünyâyı terk ettiği gün hepimize bir hediye gönderdi” demiş. İşte şimdi, ardında büyük eserler bırakan bu efsanevî sanatçının hayâtına yolculuk yapacağız.
Hafız Kemal Gürses, 1884 yılında İstanbul Fâtih’te Şehremini semti Tatlıkuyu mahallesinde doğdu. Babası, aynı zamanda deri ticaretiyle de uğraşan saraç Mehmet Âgâh Bey, annesi ise, köklü bir İstanbullu âilenin kızı olan Feride Hanım’dı.
Hafız Kemal Gürses, üç kardeşin en büyüğü olarak dünyâya geldi. İlk eğitimini Baki Ali Paşa mahalle mektebinde aldı. Kur’ân hıfzına, yâni hafızlık eğitimine de o yıllarda başladı.
İlkokulu bitirince, Fâtih Merkez Rüştiyesi’ne (ortaokula) ve ardından Vefâ İdâdîsi’ne (lisesine) devam etti. Babası tıp eğitimi almasını istiyordu ama, Hafız Kemal din eğitimini tercîh etti.
Arapça ve Farsça öğrenirken, bir yandan da müzik dersleri aldı. Babasının isteğini yerine getiren ise, küçük kardeşi Vâsıf Bey oldu ve tıp fakültesini bitirerek kadın doğum uzmanı diplomasını aldı.
Yıllar sonra, iki kardeş Çanakkale savaşına birlikte katıldı. Vâsıf Bey, cephe gerisindeki sahrâ hastanesinde hizmet verirken, Hafız Kemal Gürses, tabur imamı olarak ön saflardaydı
Kolundan yaralanıp gâzi oldu. Bu savaşı ve cephelerde kaybettiği arkadaşlarını hiçbir zaman unutmayan Hafız, Kurtuluş savaşından sonra her yıl mart ayında Çanakkale’ye giderek, şehitler için mevlit ve Kur’ân okudu.
Kızı Velice Hanım, babasını ilk kez Çanakkale’ye Atatürk‘ün gönderdiğini söylüyor. Hafız Kemal Gürses, ilk evliliğini Hacı Kadri Efendi’nin kızı Şükriye Hanım’la yaptı. Bu evlilikten, Müeyyet Güney ve Naciye Melâhat isimli iki kızı oldu. Müeyyet Hanım hálá hayâtta. İlk eşini genç yaşta kaybedince, Müjgân Hanım’la evlendi.
Bu evlilikten de üç kızı oldu: Velice Bilge, Ayten Gürses ve Yıldız Demirel. Kemal Bey müzik eğitimini, dönemin en yetkin hocalarından aldı. Ama ilk hocası yine bir din adamıydı. Kasımpaşa’daki Küçük Piyâle Paşa Câmîi imamı Cemâl Efendi, ona müziği sevdirdi.
Daha sonra; Besteniğar Ziyâ Bey, Muâllim Kazım Uz ve Hacı Kirâmi Efendi gibi önemli müzisyenlerden dersler aldı. Hafız Kemal, önceleri din dışı müzikle pek uğraşmadı. Ama sonraki yıllarda, gazele ve şarkıya da yöneldi. Hafız Sâmi ve Hafız Osman gibi büyük üstatlardan sonra en sevilen Hafız olarak, 20. yüzyıla damgasını vurdu.
İlk görev yeri Tophâne Câmîi’ydi. Daha sonra da Nüzhetiye Câmîi baş müezzinliğine atandı. Bir sonraki görev yeri olan Süleymaniye Câmîi’nde ölene kadar kaldı. Zâten Süleymaniye, ilk kurulduğundan bu yana memleketin en iyi imam ve müezzinlerinin görev yeri olmuştu.
Columbia’nın plakları şöhretin kapısını açtı
Bir yandan din adamı olarak çalışırken, diğer yandan müzikle de yakından ilgilenmeye başladı. İstanbul radyosunun ilk kurulduğu yıllardan itibâren, yakın arkadaşı Hafız Sadettin Kaynak ile birlikte yayınlara katıldı, Dârül elhân heyeti üyeliğinde de bulundu.
Dârül elhân tasnif heyetinin notaya aldığı klâsik repertuvarı, plaklara okuması da bu yıllara rastladı. Hafız Kemal ve Sadettin Kaynak’a şöhretin kapılarını, Columbia firması için yaptıkları 78 devirli taş plak kayıtları açtı.
Bu plakları doldurmak için, 1928 yılında yanına saz heyetini alarak Almanya’nın yolunu tuttu. Kısa zamanda on bine yakın satış rakamına ulaştı. Ülkenin o zamanki nüfûsunu düşünürsek, evinde gramofon olan hemen herkesin bu plaktan almış olduğunu anlarız.
Columbia’nın mor etiketle yayınladığı 30 ve 27 santimlik plaklara; gazeller, şarkılar ve 5 plaktan oluşan mevlit okudu, Sadettin Kaynak ile bir dizi eserin kaydını yaptı.
Hafız Kemal Bey, geleneksel fasıl icrâsı anlayışıyla yapılan kayıtlarda, şarkıların yanında türküler de okudu. Dârül elhân plakları dışında, Columbia, Odeon ve Sahibinin sesi firmaları için de 80 eserden oluşan, toplam 40 plak kaydı gerçekleştirdi.
Ölümünden önce, Sahibinin sesi firması için yaptığı plaklara, türküler ve zeybek havaları da okudu. Columbia firmasının yayınladığı mevlit plakları, Hafız Kemal’in ölümsüzleşmesini sağlayan eserlerdi. Büyük yankı uyandıran bu plakların etiketinde Hafız, “Memleketimizin Medar-ı İftiharı, Mevlithan-ı Şehir” olarak tanıtılmıştı.
Biri Paris, biri Atina’da, iki kere sahneye çıktı
İki istisnâ hariç, sahneye çıkması için yapılan tüm teklifleri hep geri çevirdi. Sadece 1930 yılında Paris’e ve 1931 yılında ise Atina’ya gittiğinde sahneye çıktı. Atina’ya gidişinin öyküsü de çok ilginçti.
1931 yılında Yunanistan Cumhurbaşkanı Venizelos, bir Türk kültür heyetini Atina’ya dâvet etmiş, Başbakan İsmet İnönü de, Türkiye’yi temsil edecek bir grup sanatçıyı seçerek, Yunanistan’a göndermişti.
Klâsik Yunan müziğinde de, gazel formuna çok benzeyen ve “Amane” adı verilen bir tür vardı. Ankara’daki Yunan elçisi, İnönü hükümetine başvurarak, heyette Hafız Kemal’in bulunmasını da istemişti.
Hafız Kemal Bey’in Atina’da verdiği dört konser sırasında, salonlar hıncahınç doldu ve konserlerin bitiminde de, Türk müzik grubu dakikalarca ayakta alkışlandı.
Hafız Kemal’in, öyle câmiden eve evden câmiye giden bir din adamı olmadığını anlamışsınızdır. Sosyal hayâtı çok seven, okumaya önem veren, entelektüel bir din ve müzik adamıydı.
1927 yılında kütüphanecilik kurslarına gitmiş ve Süleymaniye Kütüphanesi’nde çalışmıştı. Okul yıllarında güreş yapmış, yüzme takımında da en başarılı sporcu olmuştu.
Her yıl Kırkpınar güreşlerini izler ve ölmüş pehlivanlar için her yıl, Selimiye Câmîi’nde düzenlenen mevlidi kendisi okurdu. Bu yerinde duramayan cemiyet adamının en büyük merakı ise, okçuluktu. İstanbul Ok spor kulübünün kurucuları arasındaydı ve okçuluktan çok sayıda madalya kazanmıştı.
Atatürk de, onun hayranlarındandı
Atatürk de Hafız Kemal Bey’in hayranlarından biriydi. Kızı Velice Hanım anlatıyor: “Atatürk çağırırmış. Babam da giderdi. Çok zevkli ve şık bir adamdı. Atatürk’e giderken, en iyilerini giyerdi. Dolmabahçe’de sofradan kalkar, başka bir mekâna geçerlermiş. Babamı sofraya oturtmazmış.
Babam geldiğinde, alır başka bir odaya geçerlermiş. “Oku bana” dermiş. Babam da döndüğünde Atatürk için dermiş ki: “Kur’ân’ı bu kadar güzel tefsir edeni ben görmedim. O kadar güzel Arapçası var.” Hafız Kemal Bey’e Gürses soyadını da Atatürk vermiş.”
Velice Hanım, babasının mevlit okurken farklı, gazel ve şarkı söylerken farklı bir adam olduğunu anlatıyor: “Mevlit olduğunda, biz de giderdik dinlemeye. Baştan sona o okurdu. Hiç sevmediği şey; biri yarısını okusun, başkası sonrasını. Okurken yüzü hiç değişmezdi. Eğilmez, bükülmez.
Talebelerine de hep ayna tutar, yüzlerini gösterirdi. Yüzü değişen olunca, sinirlenirdi. “Yüzünüze bakın” derdi. Gözlerini kapamalarını ve kendilerini sıkmalarını istemezdi.” Talebelerin Türkçesi bozuktu. Babamın çok iyi Arapçası ve Farsçası vardı. Ve çok güzel de Türkçe’ye sâhipti.”
Kızlarına, müzik eğitimi aldıran hâfız
Hafız Kemal Bey, kızlarına da müzik eğitimi aldırmış. Velice Hanım’a özel hocalar tutmuş. Velice’nin sesi çok güzelmiş. Bir gün onu alıp Beyoğlu’ndaki Odeon stüdyolarına götürüp, plak bile doldurmuş. Haftanın bir günü, İstanbul’un en seçkin müzisyenleri, Hafız Kemal Gürses’in evinde toplanırdı.
Aralarında; Ali Rıza Şengel, Tahsin Karakuş, Nuri Halil Poyraz, Sadettin Kaynak, Selahattin Pınar, Sadi Işılay, Kemal Batanay, Sadi Hoşses, Hafız Burhan Sesyılmaz gibi isimlerin bulunduğu heyet, gece yarılarına kadar meşk ederdi.
Kâlp rahatsızlığı nedeniyle, Süleymaniye’deki evinde bir yıl boyunca, hasta yatan büyük sanatçı, 9 Ağustos 1939 târihinde vefât etti. Mezarı Edirnekapı’da büyük dîvân şâiri Baki’nin, hemen yanındadır.
Ersin Kalkan