
Sitemdeki İlgili Eserler
Hayâtı
Pir Sultan Abdal’ın yaşamı üzerine, yazılı kaynaklarda pek bilgi yoktur. Doğum ve ölüm yılları bile bilinmiyor. Yaşamı üzerine bilgiler, genellikle, kendi şiirlerinden, halk söylentilerinden, kuşaktan kuşağa anlatılarak gelen menkıbelerden, bir de yakınlarının ya da başka ozanların, onu anlatan şiirlerinden çıkarılır.
Gene de, bu yollardan epeyce bilgi edinilmiştir, çünkü Pir Sultan Abdal, bağlandığı tarikatın din anlayışını, dünyâ görüşünü yansıtmakta ya da derinleştirmek için, soyut şiirler yazan bir sanatçı değildir.
Doğrudan doğruya başından geçenleri, kavgasını, özlemlerini, katlandığı acıları, yaşamının türlü yönlerini yansıtan, somut şiirler yazmıştır.
Şiirlerden, halk söylentilerinden çıkarılan bilgilere göre, Pir Sultan Abdal, Sivas’ın, Yıldızeli ilçesinin, Çırçır Bucağına bağlı, Banaz köyünde doğmuştur.
Yıldız dağı eteklerinde, Çırçır’a kırk sekiz kilometre uzaklıkta, denizden bin yedi yüz metre yüksekte, çoğu tek katlı kerpiç evleri, soğuktan korunmak için, yarı yarıya toprağa gömülü bir köy…
Banaz’da bugün de, Pir Sultan Abdal’ın olduğu söylenen bir ev, önünde şâirin yaşadığı dönemden kaldığına inanılan bir söğüt ağacı, ağacın altında, asâsının ucuna takıp, Horasan’dan getirildiğine inanılan, bir değirmen taşı vardır.
Pir Sultan Abdal, yaz aylarının güzel havalarında, bu taşın üstüne oturup, karısıyla sohbet edermiş. Köylüler bu evi, ağacı, taşı kutsal sayarlar. Kızının yaktığı ağıtta, uzun boyluluğuna, biçimliliğine değinilen şâirin, asıl adı, şiirlerinde belirttiğine göre, Haydar‘dır.
Bir yerde, soyunun Yemen’li olduğunu, bir yerde, Peygamber’in öz torunu olduğunu söyler, bir yerde de, İmâm Zeynel-Âbidin’den, “Zeynel dedem” diye söz eder.
Uzmanlara göre, Pir Sultan Abdal’ın bu sözleri söylemesinin nedeni, halk üzerindeki etkisini arttırmak içindir. Muhammed peygamber soyundan geldiklerini, “seyyid”liklerini ileri sürmek, tarikat uluları arasında bir gelenektir.
Genel kanı, şâirin, İran’ın doğusundaki Türk yurdu Horasan’dan, önce İran Azerbaycan’ındaki, Hoy kasabasına, oradan da Anadolu’ya göçüp, Sivas’a yerleşen bir Türkmen soyundan geldiği yolundadır.
Çocukluğu, çobanlıkla geçen Pir Sultan Abdal’ın, okuma yazma bildiği anlaşılıyor ama, bilgin bir kişi olduğu söylenemez. Tekke eğitimi çerçevesinde kalmıştır.
Halifeler târihini, peygamber menkıbelerini, evliya menkıbelerini, tarikat kurallarını, Yûnus Emre‘yi ve Hatâyî’yi bilir. Bunlar dışında, çağının bilimleriyle ilgilenmediği gibi, dîvân edebiyatı ile de ilgilenmemiştir.
Şiirlerinde, Yunan mitolojisinin, İran mitolojisinin izleri pek yoktur. Ayrıca, genel olarak bütün tarikatların kaynaklandığı, Tasavvuf felsefesinin yüksek konularına da girmez.
Söylentiye göre, Pir Sultan Abdal’ın, üç oğlu, bir kızı varmış. Oğullarından Seyyit Ali, Banaz köyünün üst yanındaki çam korusunda, Pîr Muhammed, Tokat’in, Daduk Köyünde, Er Gaib de, Dersim’de gömülüymüşler. Adi Sanem olan kızının, Pir Sultan asıldığı zaman söylediği ağıt, çok ünlüdür.
Bazı uzmanlar bu ağıtı, Sanem’in ağzından, bir tarikat ozanının yazmış olabileceğini belirtirler. Pîr Muhammed ise, babası gibi şâirdir. Delikanlı iken attan düşerek öldüğü, Pir Sultan Abdal’ın, “Allâh verdiğini almaz dediler / Bana verdiğini aldı n’eyleyim” derken, bu olaya değindiği söylenir.
Şiirlerinden uzun yaşadığı, çok çocuğu bulunduğu, açıkça anlaşılan şâirin, sağlığında iki oğul acısı görmüş olduğunu ileri sürenler de vardır. Pir Sultan Abdal, Alevî – Bektâsî tarikatindendir.
Tarikata girme arkadaşı, yâni musaibi, Ali Baba’dır. Bağlandığı tekkenin pîri ise, Ahmet Yesevî’nin, Anadolu’ya gönderdiği dervişlerden, Koyun Babanın tekkesinde, bektâşîliğin kurucusu, Hacı Bektâş-ı Velî’nin tekkesinde, posta oturmuş, yâni en üst makâmlara getirilmiş, Şeyh Hasan’dır.
Pir Sultan Abdal, bağlandığı tarikatça, yâlnız dinsel önder değil, devlet başkanı olarak da görülen, İran Şahları adına, Anadolu halkını, Osmanlılar’a karşı kışkırttığı, ayaklanmaya çağırdığı, belki de, bir ayaklanmaya öncülük ettiği için, Sivas Valisi, Hızır Paşa’nın emriyle tutuklanmış, yolundan dönmeyeceği anlaşılınca da, asılmıştır.
Söylentiye göre, asıldığı yer, Sivas’da eskiden Keçibulan adını taşıyan, sonra uzun süre, Darağacı diye anılan, şimdi ise, Kepçeli denilen yerdir.
Bugün Sanayi Çarşısı’nın karşısında, Mal Pazarı olarak kullanılan bu alanın, Gazhane bitişiğinde, sıra sögütlerin bitiminde bulunan, boyu beş metre, eni bir metreden fazla, bakımsız toprak yığını, onun mezarıdır.
Üstündeki moloz taşlar, asılması sırasında, Hızır Paşa’nın emriyle, halkın attığı taşlardır. Mezarının, bir menkibeye göre, Erdebil’de, bektâşî geleneğine göre de, Merzifon’da olduğu söylenir.
Daha başka söylentiler de vardır, ama gerçeğe en yakın görünen söylenti, asıldığı yere gömüldüğü, yakınlarının, tarikat erlerinin, hükümet baskısı yüzünden, ölüsünü alıp köyüne bile götüremedikleridir.
Şiirlerinden, halk söylentilerinden çıkarılan bu dağınık bilgileri değerlendirebilmek için, önce, Pir Sultan Abdal’ın, ne zaman yaşadığını saptamak gerekir.
Ne zaman yaşadı?
Uzmanlar “Yürüyüş eyledi, Urum üstüne” diye başlayan şiirindeki sözlerine bakarak, Pir Sultan Abdal’ın, Şah Tahmasb zamanında yaşadığını söylüyorlar.
“Koca Haydar Şah-ı cihân” diye anılan, Şah İsmail’in babası, Şeyh Haydar’dır. “Iah” diye anılan ise, Akkoyunlu Devleti’ni yıkıp, Safevîoğulları Devleti’ni kurarak, Şîî mezhebi başkanlığı ile devlet başkanlığını birleştiren, Şah İsmail’in kendisidir.
Şeyh Haydar’ın torunu, Şah İsmail’ın oğlu da, Şah Tahmasb’dir.
Şah Tahmasb’ın saltanat döneminin (1524-1578) büyük bir bölümü, Kanuni Sultan Süleyman’ın, saltanat dönemine (1520 – 1566) rastlar.
Bu iki hükümdar, geçmişteki acı olaylar yüzünden, uzun süre ülkeleri arasında barışı sağlayamamıştır. İranlılar ile Osmanlılar, 1534 yılından, 1554 yılına kadar, tam yirmi yılı anlaşmazlıklar, çatışmalar, savaşlarla geçirmişlerdir.
Kanuni Sultan Süleyman, 1534 yılında yaptığı doğu seferinde, İranlılar’ın elinde bulunan Bagdat’ı, Osmanlı topraklarına katmış, Şah Tahmasb, 1548 yılında, Anadolu’ya girerek, Kemah’a kadar ilerlemiş, 1552 yılında, Erciş, Ahlat kalelerini geri almıştır.
Pir Sultan Abdal’ın şiirlerindeki olayların, Şah Tahmasb dönemindeki olaylara uyması, daha sonraki İran şahlarının, Anadolu üzerine “yürüyüş eylemiş” olmaları, bâzı uzmanların kesin konuşmalarına, şâirin bu dönemde yaşadığından şüphe edilemeyeceğini söylemelerine yol açar.
Oysa, bu dönemde, Sivas’da valilik etmiş bir Hızır Paşa yok, ama 1552 yılında, Köstendil, 1554 yılında, Şam, 1560 yılında, Bağdat beylerbeyliklerinde bulunmuş bir Hızır Paşa var.
Uzmanlar, 1567 yılında ölen bu Hızır Paşa’nın, Bağdat’a giderken, Sivas’a uğrayıp, oradaki ayaklanmayı bastırmış olabileceğini söylüyor. Bu görüş doğruysa, Pir Sultan Abdal 1560 yılında asılmış demektir.
Pir Sultan Abdal’ın dili, on altıncı yüzyılın, ikinci yarısının dilidir, diyen bâzı uzmanlar ise, şâirin 1560 yılında asılmış olabileceğini kabûl etmiyorlar. Onlar, halk söylentisini değerlendirerek, başka bir yoldan gidiyor, Sivas’da valilik etmiş Hızır Paşa’yı arıyorlar.
Sofi Aziz Mahmut Hüdâyi Efendi’nin, I. Ahmed’e yazdığı bir mektupta, Alevîler ile Seyh Bedreddin’e bağlı olanları iyi tanıyan, onlarla uğraşmasını bilen bir, Hızır Paşa’dan söz ediliyor. Belgenin ilgili bulunduğu dönemde ise, iki Hızır Paşa yaşamış. Birinin özellikleri söyle:
Deli Hızır Paşa, Van Beylerbeyi (1582), Kars Beylerbeyi olarak, İran seferine katılma (1587), Erzurum Beylerbeyi (1588), Sivas Valisi (1588), Diyarbakır Valisi (1589), gene Sivas Valisi (1590), Tuna Muhafızı (1602), Budin Muhafızı (1605), ölümü (1607). Deli diye anılması, gözü pek, acımasız bir kimse olduğunu gösteriyor.
Ayrıca, İran seferine katılmış, yâni Safevîlere karşı savaşmış. Safevî yanlısı Alevîlere, düşmanlık besleyebilir. İki kere Sivas’a vâli gönderilmiş, ikincisinde, oldukça uzun kalmış. Alevîleri iyi tanıdığı, onlarla uğraşmasını bildiği anlaşılıyor.
Pir Sultan Abdal’ı astıranın, Sivas Valisi, Deli Hızır Paşa olduğunu söyleyen uzmanların görüşü doğruysa, şâirin ölümü 1588 yılında, ya da 1590 yılından sonradır. Gene uzmanlara göre, Pir Sultan, 1534 yılınd,a Bagdat’ın Osmanlılar’a geçişi üzerine, İran Şahina,
Güzel Şah’ım çok yerlerden görünür
Aslı nedir niye verdin Bagdat’ı
diye şiir yazmıştır. 1534 yılı ile, 1590 yılı arasında 56 yıl var. Pir Sultan Abdal bu şiiri yazdığında, diyelim 20 yaşındaysa, 76 yaşında ölmüş olur.
Böyle uzun bir ömür sürdüğü kabûl edilirse, uzmanlar arasındaki görüş ayrılıkları da sona erebilir. Çünkü bu uzun ömre, hem Pir Sultan Abdal’ın şiirlerindeki olaylara uygun düşen, Sah Tahmasb dönemi, hem de Deli Hızır Paşa sığdırılabiliyor. Gene de bâzı durumların açıklanması, kolay değil.
Örnekse, Pir Sultan’ın şiirlerinde, bir Alevî ayaklanmasından söz ediliyor, oysa Deli Hızır Paşa döneminde, Sivas’da böyle bir ayaklanma olmamış. Uzmanlar arasındaki görüş ayrılıklarının ötesinde, kesin olan şudur: Pir Sultan Abdal, on altıncı yüzyılda, Anadolu’da, Sivas yöresinde yaşamıştır.