
Sitemdeki İlgili Eserler
Hayâtı
XVIII. yüzyılın sonu ile, XIX. yüzyılın ilk yarısı içinde yaşamış ve hayât hikâyeleri ile eserleri birbirine karıştırılmış birkaç Sadullah adına rastlanır.
Değişik kaynaklarda; “Sadullah Ağa, Sadullah, Sadullah Efendi, Hacı Sadullah Ağa” olarak söz edilen bu kimselerin, müzik ile ilgili olmayan Sadullah’larla karıştırılmış olmaları mümkündür. Çünkü, Enderûn’da bu isimde çok insan yaşamıştır.
Enderûn târihî müzik risâleleri, şarkı mecmuaları ile vak’anüvislerin kayıtlarında, bu gibi isimlere rastlanması, araştırmacılar tarafından çeşitli yorumların yapılmasına yol açmıştır.
Nitekim; “ağa, efendi, hâfız, hacı” gibi sıfatların gelişigüzel kullanılmasının da pek çok karışıklığa neden olduğunu görmekteyiz. Bunun için, bu gibi tahminlere kuşku ile bakmak gerekiyor. Zâten ileri sürülen belgelerdeki bilgiler de, çelişkilerle doludur.
Sadece bir iki eser besteleyerek, müzik tarihimizde adından söz ettiren mûsikîşinasların bulunuşu, bu kuşkuları arttırmaktadır; Rifat Bey ile Hafız Rifat Efendi’nin karıştırılması gibi. Sözün kısası, Sadullah Efendi ile Hacı Sadullah Ağa da, bu gibi bestekârlardan yalnızca ikisidir.
Türk müziği ansiklopedisine göre Sadullah Efendi, 1760 yılındaİstanbul’da doğdu ve tahminlere göre de 1854 yılında öldü.
Adı geçen eserde, bu kimseye âit olan eserlerin çoğunun Hacı Sadullah Ağa’nın eserleri ile karıştırıldığına ve her ikisine bölüştürüldüğüne değiniliyor.
Buna göre, bu ayırımın kişisel görüşlere dayandığı ortaya çıkıyor. Biz bunlardan birisini, sâdece Hacı Sadullah Ağa’nın romanlaşan hayât hikâyesini buraya almayı uygun bulduk.
Daha geniş araştırmalar ve ele geçen yeni belgelerin ışığı altında, hiç şüphesiz gerçekler gün ışığına çıkacaktır. Bugün elde bulunan belgelere göre, çok yüksek bir bestekâr ve sanat adamı olan mûsikîşinas Sadullah Ağa’yı; ok atmada, güreşte ve savaş oyunlarında başarılı bir adam olarak göstermek akla da pek uygun gelmemektedir.
Hacı Sadullah Ağa, takrîben 1730 yılında İstanbul’un Fâtih semtinde doğdu. Babası, Hafız Kerîm Efendi’dir. Sesinin güzelliğini babasından almış olduğu anlaşılan Sadullah Ağa, daha pek genç yaşta iken Enderûn’a alındı. Sultan III. Selim‘in hem şehzâdeliği, hem de padişahlığı zamanında Enderûn, en parlak yıllarından birini daha yaşamıştı.
Hacı Sadullah Ağa, bir yandan Enderûn hocalarından müzik kültürünü arttırır ve bu sanatın inceliklerini öğrenirken, bir yandan da diğer derslere devam ederek, Arapça ve Farsça öğrendi.
Kabiliyet ve değerini kısa sürede ispatlayarak, önce çavuş, sonra Enderûn’un en yüksek rütbelerinden biri olan musâhibliğe getirildi. Sultan III. Selim, bu değerli sanatkârı sever ve sayardı.
Bu nedenle, sarayda bir daire, saray dışında bir konak “ihsân” edildi. Zamanla burada sözü dinlenen bir kişi oldu. Kültürlü, sözü-sohbeti yerinde ve yakışıklı bir kimseydi. Ciddiyeti ve mûsikîdeki ustalığı sâyesinde, Harem’deki câriyelere de müzik dersleri verirdi.
Bu cariyeler arasında Mihriban adında bir kıza gönlünü kaptırmış ve bu olay isminin çevresinde bir aşk masalının doğmasına neden olmuştu. Bu mâcerâ tatlı bir sonuca bağlanmakla birlikte, Sadullah Ağa’nın sarayda daha ne kadar kaldığı, ne zaman buradan ayrıldığı ve hangi târihte öldüğü kesin olarak bilinmemektedir.
Verilen tarihler ise çelişkilidir. Bu aşk masalı, müzik târihimize değişik şekillerde yansımıştır. Bunlardan birisi şöyledir: III. Selim’in müzik muallimlerinden Sadullah Ağa’nın, müzik bilgisi ile berâber, sert ve namuslu bir zât olması hasebiyle, hakkındaki itimade binaen, Harem-i hümâyunda bulunan câriyelere müzik talimine memur olmuş ve bu sıralarda, câriyelerden biri ile sevişmiştir.
Hadise, pâdişâhın kulağına gitmiş ve gazaba gelerek idamını ferman buyurmuş ise de, üstâdın Pâdişâh hazretlerinin fevkalâde sevgisini kazanmış olmasından ve günün birinde affa uğrayacağı ümit edildiğinden, idâm hükmünün infâzında acele edilmemesi, sonradan pişmanlığı mûcib olabileceği düşünülerek, hapiste gizlenmesi uygun görülmüştür.
Nitekim Sadullah Ağa, birkaç gün devam eden hapis müddetinde, beyâtî arâban faslını yazarak talebelerine tâlim etmiş ve bir akşam pâdişâhın huzûrunda icrâ edilen şenlikte bu fasıl da okunmuştur.
Bu renkli makâm faslın nağmeleri ve bestesindeki ince üslûb pâdişâhın nazarı dikkatini çekmiş “Bu eserin bestekârı kimdir?” diye sordukları zaman, kendi ustaları Hacı Sadullah Ağa olduğu cevabını verilince, birden eski gazabı geçmiş, böyle kâmil bir üstâdın hakkındaki fermanından dolayı, esef ve pişmanlıklarını belirtmiştir.
Bunu fırsat bilerek, idâm fermanının henüz icrâ edilmediği ve Sadullah Ağa’nın hayâtta, hapiste olduğu bildirilmiş. Bunun üzerine, III. Selim memnûn olarak derhâl tahliyesi ile berâber sevgilisi olan cariye ile evlendirilmesini ferman etmiş ve aynı zamanda hayâtını kurtaranları da, mükâfatlandırmıştır. Bestenin güftesi şudur:
Padişahım, lûtfedib mesrûr-u şâdeyle beni,
Nâümidim, bir nazâr kıl bermurâdeyle beni.
Hatırımdan bir nefes gitmez duâ-yı devletin
Sen de ey kân-ı kerem lûtfunla şâdeyle beni.
Diğer bir hikâye de, aşağıdaki gibidir:
“. . . III. Selim devrinin tanınmış sanatkârları arasında, Sadullah Ağa da önemli bir mevkii elde etmiş bir mûsikîşinastı. Çavuş Mülâzımı olarak, Enderûn’a giren Sadullah Ağa, oradaki muallimlerden müzik tahsil etmiş, Çavuş olmuş ve senelerce pâdişâhın meclislerinde bulunmuştu.
Saray’da yapılan küme fasıllarına, mehtaplı gecelerde boğazın münevver sâhilleri arasında saltanat kayıklarındaki âhenk ve zemzemeye iştirâk etmiş, nice zamanlar pâdişâhın musâhib’liğinde bulunmuştu.
Padişahın hemşiresi Beyhan Sultan, bir gün kendi saraylılarını yetiştirmek ve onlara müzik tâlim etmek için, biraderinden bir usta ricâ ettiği zaman, III. Selim kızkardeşine bu kıymetli musahibini göndermişti.
Haftada bir-iki gün Beyhan Sultan, sarayının yaldızlı kubbeli, içinde esrâr ve evham dolaşan, loş divanhânelerinin birinde müzik meşkleri yapılır, nârin vücudlu, ürkek edâlı, ipek şalvarlı Çerkes güzelleri, çekingen ve mütecessis hocalarının karşısına dizilirler.
Onun geçtiği eserleri, billurî sesleri ile okurlar, o yüksek kubbeleri derin ve ilâhî terennümleriyle doldururlardı. Sonra ders bitince, vahşî ve güzel bir gazal sürüsü gibi sarayın sessiz derinliklerinde kaybolurlardı.”
“Sadullah Ağa bir gün, hep berâber yükselen billurî ahengin bir köşesinde, kırık bir ses ve sanki ağlayan bir nağme hisseti. Bunun sebebini bulmak için, o tarafa çevrilen nazarları, kendine bakan; baygın, şûh iki elâ gözle karşılaştı.
Bu gözlerde, müzik ile birleşerek konuşan öyle hürmetkâr ve meftûn bir mânâ, öyle ümitsiz bir iştiyak titriyordu ki, neye uğradığını şaşıran hoca, gözlerini başka tarafa çevirdi fakat, olan olmuştu.
Genç saraylı, ümitsiz aşkını ifşâ eden gözlerini kaçırmış, hocası da bu renkli nurlardan akan câzip seyyâlenin büyüsünden kurtulamamıştı. Fakat, kuytu köşelerdeki sık kafesler arkasına gizlenmiş meraklı gözler, bu iki temiz rûhun da derinliklerine nüfûz etti ve sırlarını pek çabuk ortaya attı.”
“Beyhan Sultan, Sadullah Ağa’yı sarayından uzaklaştırdı ve derslere son verdi. Hiddetini teskîn edemeyerek, Sadullah Ağa’yı öldürtmesi için padişaha ricâ ve ısrara başladı.
Pâdişâh, musahibin günahsızlığına inandığı kadar, kıymetini de bildiği için kendisine yakın davranmış, fakat el altından Sadullah Ağa’nın bir tarafa gizlenmesini emretmişti. Aradan günler haftalar geçti. Zavallı Sadullah Ağa, bu gizli köşede geçen yâlnız ve mahrûm günlerinin eseri olan bestelerinin birinde,
Gönlümü aşüfte kılan sevdâ senindir, sen benim
Âh benim cânım, ah cânânım, Mihriban’ım
Âh sen benimsin, sen benim!..
Tehassürü ile kendine teselli aramış, hicranını seslendirmişti. Bir Ramazan gecesi, Topkapı Sarayı’nın Hünkâr Sofası, müzik üstadlarının sanatkâr nağmeleriyle dolup taşarken, dinleyiciler arasında bulunan Beyhan Sultan, Sadullah Ağa’nın boş bıraktığı yeri acı ile görmüş, teessürünü yenemeyerek, Pâdişâh’a;
“Âh! Aslanım Sadullah Ağa kulunuza pek yazık oldu; yokluğu ne kadar belli oluyor.” diye teessür ve pişmanlığını izhâr etmişti. Bu fırsatı bekleyen III. Selim; “Üzülmeyin hemşire, ben sizin nâdim olacağınızı bildiğim için Sadullah’ı sakladım. Mâdem ki pişman oldunuz, şimdi şânınıza düşen mükâfatı o zavallıya ihsân edin.” demişti.
Nihâyet Beyhan Sultan’ın muvaffakatiyle, güzel Çerkes kızı, baygın gözlü Mihriban azat edilerek, bu iki meftûn sanatkâr gönül birbirleriyle birleşti.”
“Senelerce sonra, hicrî 1216 (M. 1801) yılının bir gününde, her yaşayan varlığı sinesine çeken ölüm, Sadullah Ağa’yı da hatırlamış, bir zamanlar en ücra köşelerinde bile besteleri dolaşan İstanbul’u, omuzlarda dolaşan tabutu ile geçmiş, (Ziyân ola makâm elhac Sadullah Ağa’ya) temennisiyle kendisi kabre ve hikâyeleri de kalblere gömülmüştü.”
“Hacı Sadullah Ağa, XVIII. yüzyıl sonu ile Sultan III. Selim döneminin en kudretli bestekârıdır. Aslında onu XVIII. yüzyıl mûsikîşinasları arasında incelemek gerekirken, bu nedenle bu dönemde incelemeyi uygun bulduk.”…
Bu dönemde yaşayan bestekârlar arasında, Hacı Sadullah Ağa’nın pek değerli ve önemli bir yeri vardır. Klâsik mûsikîmizin; şekil, ritm, melodi ve makâm özelliklerini; iyi, düzgün, olgun bir bestekârlık anlayışına ve kabiliyetine temel yaparak vücûda getirdiği ses mimarimize âit eserleriyle, gerçek ve geniş bir şöhret sâhibi olan Hacı Sadullah bize, arazbar bûselik makâmında bir kâr, bir beste ve yürük semâî bırakmıştır.
Beyâtî arâban makâmındaki eserlerinden birinci bestenin güftesinde, padişahtan sevindirilmesini; sözle, sesle âdeta sarmış ve kucaklamış gibidir. Ağır ve yürük semâînin güfteleri, bu eserler için seçilmiş manzûmelerden alınmıştır.
“Bestecilikte, üstün bir kabiliyet ve kudret sâhibi olan Hacı Sadullah Ağa, klâsik sanatın içe ve dışa âit bütün özelliklerinden ustaca faydalanmayı, bunları büyük formda eserler, makâm ve şekillerle değerlendirmeyi bilmiş ve başarmıştır.”
Eserlerinin büyük bir bölümü, padişaha medhiyedir ve ona sunulmuştur. Bu dönemde yetişen büyük müzik ustaları, pâdişâhın sanatkâr kişiliğinde en verimli yıllarını yaşayarak, bir “Ekol” oluşturmuşlar, müzik sanatımızın en değerli eserlerini vermişlerdir. Yeni tertip edilen makamlarla, eski ve unutulmuş makâmlardan, birbirinden güzel eserler bestelemişlerdir.
Eserlerinin tamamı büyük formlardandır. Sadullah Ağa, Tanburi İzak‘la şedd-i arâban faslını; Vardakosta Ahmed Ağa, Hafız Şeydâ ve Küçük Mehmed Ağa ile de bugün unutulmuş olan tâhir makâmındaki kâr‘ı bestelemiştir.
Bir söz eseri bestekârıdır, saz eseri bestelememiştir. Günümüze; kâr, beste, ağır ve yürük Semâî olarak, yirmi yedi eseri gelebilmiştir.
Hazırlayan: Tahir Aydoğdu