Makâm Nedir?

Ses Gruplarının Kullanılması

Ses gruplarından, bir dörtlü grup + beşli grup vaya beşli grup + dörtlü grup kombinasyonları kullanılarak, makâmlar elde edilir.

Kombinasyondaki ilk grubun ilk sesi, makâmın karar sesidir. Çoğunlukla iki grubun birleşmesindeki ortak ses de, güçlü sestir. Makâmların meydana getirilmesine geçmeden önce, bazı terimleri bilmemiz gerekir.

Makâm nedir?

Türk sanat müziğinde eserlerin, ses dizilerini ve dizi özelliklerini; karar sesini, güçlü perdesini, donanımını, seyrini ve yeden sesini, tek kelime ile ifâde eden terimdir. Kelime anlamı, yer olmakla birlikte, sadece seslerin yerlerini göstermek yetmemiştir. Aynı yeri kullanan makâmlar vardır. Melodi yapıları farklıdır.

Karar sesi

Bir eserin, durak veya bitiş sesi, dizinin ilk sesidir. Örneğin, rast makâmının karar sesi, rast (sol) sesidir.

Güçlü perdesi

Çoğunlukla iki grubun birleşmesindeki ortak ses, güçlü sestir. Eser icrâ edilirken, bu ses çok kullanılır. Asma karar dediğimiz, melodik yapı değişmesi, bu seste olur.

Yeden

Durak perdesinden önceki sestir. Ancak, her makâmda böyle değildir. Bâzen, bu sesin diyezi de kullanılabilir.

Seyir

Bir dizinin icrâsında, melodiler oluşurken, alt seslerden üst seslere çıkılıyor, veya tersi, veya, her ikisi de uygulanıyor olabilir. Bazı makâmların, diğer özellikleri aynı olmasına rağmen, bu kullanım farkı, makâmı ortaya koyar. Bundan dolayı, seyir terimini incelemekte fayda var. Seyir, üçe ayrılır:

1. Çıkıcı seyir: Dizinin karar sesinden başlayıp üst / tiz seslere çıkan melodi seyridir.
2. İnici seyir: Dizinin tiz karar sesinden veya daha tiz seslerden başlayarak karar sesine inen melodi seyrine denilir.
3. Çıkıcı inici seyir: Hem çıkıcı, hem de inici melodi özellikleri gösteren seyir şeklidir.

Makâmların oluşturulması

Yukarda anlattığımız ses gruplarını, çeşitli kombinasyonlarda kullanarak, birbirinden farklı diziler elde ederiz. Elde ettiğimiz bu dizilerin, karar seslerini değiştirebilir veya, yapısal eklemeler yapabiliriz. İşte bu özelliklerine göre makâmı, üç grupta inceleyebiliriz

1- Basit makâmlar

Yukarda bahsettiğimiz dörtlü ve beşli ses gruplarını, aynen kullanan makâmlardır. On üç adettir. Makâmın güçlüsü, iki grubun birleştiği ortak sestir. Bunlar: Çargâh, rast, uşşak, buselik, kürdi, hicaz, uzzal, hümayun, zirgüle, karcığar, hüseyni, suzinak ve neva makamlarıdır.

2- Şed (transpoze) makâmlar

Yukarıdaki on üç makâmın ve aşağıda anlatacağımız birleşik makâmlardan üç adedinin karar sesinin, başka seslere taşınması ile elde edilir. On altı adettir. Örneğin Çargâh makâmı, çargâh ( do) sesi ile başlayan dizidir. Bu makâmı dört ses geriye götürüp, Rast ( sol ) sesinden başlatırsak ve hiç bir özelliğini değiştirmezsek, yeni bir makâm elde etmiş oluruz.

Bu yeni makâmda kullanılan Fa diyez, 5 komadır ve mahur sesidir. Bu makâmın adı mahurdur. Aynı şekilde karar sesini acemaşiran ( fa ) sesine taşırsak, aynı özelliklerde fakat, başka bir diziymiş gibi icrâ edeceğimiz bu makama da acemaşiran denilir. Bunlar:

2.1- Çargâh makâmının transpoze edilmesiyle elde edilen makâmlar

Acem aşîrân ve Mâhur.

2.2- Buselik makâmının transpoze edilmesiyle elde edilen makâmlar

Sultanîyegâh, Ruhnevaz ve Nihavend.

2.3- Kürdî makâmının transpoze edilmesiyle elde edilen makâmlar

Kürdîli hicazkâr, Ferahnüma ve Aşkefzâ

2.4- Zirgüle makâmının transpoze edilmesiyle elde dilen makâmlar

Şeddi araban, Araban, Sûzidil, Evcârâ, Hicazkâr ve Zirgüleli suzinak.

2.5- Rast makâmının transpoze edilmesiyle elde dilen makâm:

Nişâburek.

2.6- Neveser makâmının transpoze edilmesiyle elde edilen makâm:

Rengidil.

Birleşik makâmlar

Basit veya şed makâmları, 12 adet ses grubundan birini, dizinin pes tarafına veya tiz tarafına ekleyerek elde edilen, yeni fakat, 8 sesten fazla sesi olan makâmlardır. Yukarda anlattığımız 12 adet ses grubundan başka ses grupları da kullanılır.

Bunlar: Hüzzâm, Segâh, Müstear, Maye, Ferahnâk, Nikrîz, Pençgâh, Zavil, Arazbar, Sabâ, Dügâh, Hüseynî aşiran, Hicaz aşiran, Buselik aşiran, Aşiran zemzeme, Irak, Eviç, Nestenigâr, Muhayyer sünbüle, Acem kürdî, Muhayyer kürdî, Beyâtî arabân, Ferahfezâ, gerdaniye, Gül’îzâr, Hisar bûselik, Şevk-efzâ, Şehnâz, Tahir buselik, Yegâh, Saba aşiran, Acem, Sümbüle, İsfahân, Hüzzamı cedid, Şevkidil, Nihavendi kebir, Nişabur, …

Tacettin Tınaz’ın hazırladığı, Müzik Bilgisi Türk Müziği Eğitimi videosu

Tacettin Tınaz‘ın hazırladığı, Makâmların Karar Perdelerinin Türk ve Batı Müziğinde Transpoze Karşılıkları

Size de olur mu, bilmem?

Bâzen en oynak türküde, bâzen de bir kânun, ud, klarnet taksiminde, efkâr basar birden. Hepsinin ortak bir noktası vardır. O içimizi titreten, bâzen coşturan, bâzen söyleten, hatta bâzen de susturan. Makâmlardır bizi bu hallere sokan. Bunu hissedenlerin bir ortak noktası daha vardır. Bu vatanın kültürel bereketinden, nâsibini almıştır hepsi.

Makâmlar, örneğin Hüzzam makâmında, dalar giderim hep. İçimi alıp götürür bilinmez bir yere. Bir de, Hicaz‘da böyle olurum. Âşıklar makâmı Uşşak‘ta, bir efkâr basar beni ve ayrılık kokusu gelir burnuma nedensiz, târif edemem.

Nihavend‘te bir nefes alır ve yüzümdeki gülümsemenin nedenini ararım aynanın karşısında. Rast‘ta, târif edemediğim bir coşku patlaması olur kanımda, vücudumda… Hele yanımda bir de dostum varsa, gereksiz bir kabadayılık yapar dilim, bedenim, kalemim.

Acem aşiran… Acemaşiran ruhumu ehlileştirmiştir hep. Buselik‘te, naifliğin kitabını okumuş gibi hissederim kendimi. Kürdili hicazkar‘da, sebepsiz bir hüzün çöker içime. Bunlar benim hissettiklerim elbette.

Açıklayamazsınız, nedeni niçini yoktur ve belki de en mutlu anınızda kuşatır sizi bir efkâr, ya da, en mutsuz anınızda, içinizdeki kederi söküp atar bir dost eşliğinde. Size de olur mu bilmem… Olur elbette. Eğer gözünüzü bu coğrafyada açmıysanız hayâta, kulağınıza bir Ezân sesi çalınmışsa; Rast’tan, Hicaz’dan, Saba‘dan, size de olur elbet.

Mustafa Kemâl‘in, “Hayâtta müzik lâzım değildir, çünkü hayât mûsikîdir. Mûsikî ile ilgisi olmayan yaratıklar, insan değildir. Eğer söz konusu olan insan hayâtı ise, müzik kesinlikle vardır. “Mûsikî, hayâtın neş’esi, rûhu, sevinci ve her şeyidir.” sözlerinde olduğu gibi, aslında hayâtın bir mûsikî, müziğin de bir hayât olduğunu anlayabilirsiniz…

Sitemde bulunan eserlerde kullanılmış olan makâmların listesi, sitemdeki makâm uygulaması ve makam bazında eserlere ulaşmak için Türk sanat müziği makâmları sayfama bakabilirsiniz.