
Sitemdeki İlgili Eserler
Hayâtı
1869 yılında İzmir’de dünyâya gelen Rakım Elkutlu’nun babası İzmir’in tanınmış âilelerinden Hisar Câmîi imam ve hatîbi Şuayib Efendi, annesi Sıdıka Hanım’dır.
İlkokulu mahallesinde bitirdikten sonra, orta öğrenimini İzmir İdâdîsi’nde tamamlamış ve amcası mevlevî şeyhi Emin Dede’den ve Zağralı müderris İsmail Efendi’den de İslâmî ilimler öğrenmiştir.
Babasının 1892 yılında ölümü üzerine, Hisar Câmîi imamlığına tâyin edilerek, ölünceye kadar bu görevde kalmıştır. İzmir’in kurtuluşundan sonra Adliye’de memur olarak çalıştıysa da, bu görevde fazla kalmamış, uzun yıllar “İzmir Mûsikî Cemiyeti”nin başkanlığını yapmıştır.
Ömrünün son yıllarını pek sağlıklı geçirmeyen Rakım Elkutlu, bir ara tedâvi için İstanbul’a gelmiş, yakınlarının ve dostlarının aracılığı ile bir hastahaneye yatırılmıştır.
4 Aralık 1948 târihinde İzmir’de vefât etmiş, yaşadığı sürece maddî sıkıntı çekmemiş ve yeğenleri, İzmir’in müzik severleri, ünlü ses sanatkârlarımızdan Safiye Ayla, Perihan Sözeri, Sabite Tur‘dan ilgi ve yakınlık görmüştür.
Yirmi yaşında iken evlendiği ilk eşi Nadire Hanım’dan oğlu Şuayib dünyâya gelmiş, Nadire Hanım’ın ölümünden sonra evlendiği ikinci eşi Sıdıka Hanım’dan çocuğu olmamış ve kısa süre sonra da ayrılmıştır. Bundan sonra evlenmemiş ve ömrünü oğlunun ve yeğenlerinin yanında tamamlamıştır.
Rakım Elkutlu da her ünlü mûsikîşinasımız gibi müzik çalışmalarına çok erken, daha yedi yaşında iken amcası Emin Efendi’den meşk ederek başlamış ve hepsi bu tarikata mensub olan âile büyükleri ile mevlevîhânede yapılan âyînlere katılarak mûsikîmizi tanımaya çalışmıştır.
Bundan dolayı dinî mûsikîmizi ve mevlevîliği iyi bildiği için, daha sonraki yıllarda kudümzenbaşı olmuştur. Onun gençlik yıllarında ünlü bestekâr Tanburi Ali Efendi İzmir’de bulunuyordu. Ali Efendi’den başka Santo Şikârî ile Zekai Dede‘nin çıraklarından Aziz Efendi de İzmir’deydi. Rakım Elkutlu yirmi bir yaşından itibâren bu üç ustadan çok yararlanmıştır.
Ali Efendi’den beş, Santo Şikârî’den on yıla yaklaşan bir süre içinde, bu sanatın “amelî ve nazarî” inceliklerini öğrenmiş, ileride gelişecek olan bestekârlık kâbiliyeti üzerine bu derslerin büyük yararı olmuştur. Kendi ifâdesine göre yirmi dört yaşında iken, mevlevîhânenin şeyhi Nuri Efendi ile İstanbul’a gelerek Ahmet Irsoy ile tanıştırılmıştır.
Bir âyîn sırasında ısrar üzerine Nâ’t-ı Mevlânâ‘yı okumuş, orada bulunan üstadlarca çok takdîr edilmiştir. Tanıyan ve dinleyenlerin anlattığına göre; gür, dik vasıflı bir sesi varmış, temiz ve etkili bir uslûbla okurmuş. Bu özelliği nedeni ile, müzik çevrelerinde sevilen ve aranan bir hânende olmuştur.
Mevlevîlik ve Rifâilik tarikâtlerine mensup olan Rakım Elkutlu, iyi usûl bilmesine rağmen nota öğrenmemiştir. Dayısı Nureddin Efendi’nin teşviki ile yirmi yaşında bestekârlığa başlamıştır. İlk eseri, sözleri Abdülhak Hamid’e âit olan “Hayrân-ı cemâl olmağa cidden emelim var” güfteli, dügâh makâmındaki şarkısıdır. Bu eserini ortaya çıkartmaktan çekinmiş, gizlice arkadaşlarına meşk etmiştir.
Bir rastlantı sonucu eserini işiten amcası, bir müzik toplantısında: “Amân efendiler! Dün akşam bir evde çok güzel bir şarkı duydum. Hiç bilmediğim bir şarkı. Acaba sizde var mı?” deyince, orada bulunanlardan biri, yeğeninin eseri olduğunu söylemiş. Bunun üzerine bilenler eseri okumuşlar ve çok beğenilmiştir. Bu olaydan sonra kendisi ile Santo Şikârî ciddî olarak ilgilenmiştir.
Çok hızlı beste yaptığını ve şiir seçmekte çok titiz olduğunu, en çok Nahit Hilmi Bey, Orhan Rahmi Gökçe ile yeğeni Adviye Hanım’ın şiirlerini seçtiğini, öğrencisi Hüseyin Mayadağ‘ın anılarından öğreniyoruz. Yine aynı anılarda karcığar, hicâzkâr, kürdîli hicâzkâr, hicâz, hüzzâm, nihâvend, rast makâmlarını çok sevdiği belirtiliyor.
Her zaman yakınlarına bestekâr olarak İsmail Dede‘yi rehber aldığını, büyük bestekâr olabilmek için her formda eser vermenin gerektiğini söylermiş. Melodik seyir ve beste karakteri bakımından eserlerinin Hacı Arif Bey, Rifat Bey, Tanburi Ali Efendi‘ye benzetebilmeye çalışırmış.
Otuz beş yaşlarında iken dayısı şeyh Nureddin Efendi, bir güfte vererek bir âyîn bestelemesini istemiş. Âyinin bestesini bir gecede bitirerek ertesi gün tekkede âyinin hazır olduğunu söylemiş.
İşi ciddiye almadığını ve baştan savma bir beste yaptığını zanneden dayısı, Rakım Elkutlu’yu kovmuş fakat, yakınlarının ısrarı ile okunmasına râzı olmuş. Âyîn okunup bittikten sonra, çok beğenerek gönlünü almış. Karcığar makâmından bu âyîn, mevlevîhâneler kapatılıncaya kadar hemen hemen her dergâhta okunmuş ve Konya Mevlevîhânesi’nce de beğenilmiştir.
Rakım Elkutlu dinî ve din dışı mûsikîmizin; âyîn, durak, ilâhî, kâr, beste, semâî ve şarkı formunda dört yüz elliye yakın eser vermiştir. Bazı eserlerini de, o günlerin zevk ve sanat anlayışına göre bestelemiştir.
Bunlardan şehnâz “Sâkîyâ mey sun ki…”, uşşak “Ey keman ebrû…”, hisar-aşîrân “Ol nihâl-i bağ-ı edâ…”, karcığar “Nâz olur dembeste…”, güfteli dört beste ile “Bilmem kime yâhud neye uyduk”, rast nakışı ile “O şûha sad sâfâ” güfteli, hüseynî kâr‘ı büyük formdaki eserlerinin bazılarıdır.
Tanburi Ali Efendi’den sonra, İzmir’de mûsikîmizi tanıtan ve mûsikîden anlayan bir çevrenin oluşmasına yardımcı olan ve 20. yüzyılın en dikkate değer bestekârlarındandır. Son derece esprili bir kişiliği olan Rakım Elkutlu’ya bir gün, o zamanki değerine göre ikiyüz bin lirası olursa ne yapacağını sormuşlar, “İlhamım kaçardı” demiş.